Tesouro da terapia multi-sensorial

Irantzu Rico Barrio

Medikuntza eta Erizaintzako irakaslea eta Neurozientziak Saileko ikertzailea, EHU

Viaxar, correr, manter relacións sexuais, tocar un instrumento, conducir, aprender un idioma… non son só actos que constitúen a nosa rutina diaria. Na contorna enriquecida no que vivimos, este tipo de actividades fomentan o desenvolvemento dos sentidos e o seu uso terapéutico viuse como una ferramenta útil paira atrasar ou mellorar os síntomas de diversas enfermidades, paira facer fronte ás adiccións, etc. Desde o Departamento de Neurociencias da UPV/EHU investigamos como a terapia no medio enriquecido pode contribuír a mellorar a calidade de vida das persoas que viven ou viviron baixo o alcol.

O medio enriquecido é una combinación de obxectos, interacción social e exercicio físico. En 1947 o psicólogo canadense Donald Hebb describe por primeira vez os beneficios destes ambientes. Paira iso, levou a explorar as beiras da súa residencia a metade dunha cría de rata que estaba a crecer nas habituais gaiolas do laboratorio. As ratas, como animais domésticos, viaxaron libremente, dun lado a outro estudando, explorando, excitando exponencialmente os seus sentidos. Posteriormente, Hebb realizou probas de comportamento en memoria, e deuse conta de que as ratas que vivían libres na súa casa superaban de forma significativa e mellor os resultados das probas de comportamento das ratas cultivadas nas gaiolas do laboratorio tradicional. Comezou entón a revolución da investigación en contornas enriquecidas.

Desde entón realizáronse multitude de investigacións. O uso de medios enriquecidos produce alteracións anatómicas, entre as que se describiu un aumento do peso, grosor e tamaño da cortiza, así como un aumento do volume da zona anatómica relacionada coa capacidade de aprendizaxe e os procesos de memoria, o hipocampo. Ademais de favorecer o desenvolvemento e excitación dos sentidos, promove procesos creativos como a angiogénesis (formación de novos vasos sanguíneos a partir dos xa existentes) a sinaptogénesis (formación de sinapsis), a neurogénesis (produción de neuronas) e a expresión e liberación de factores neurotróficos (figura 1). Ademais, demostrouse que reduce o proceso de apoptosis (morte celular programada). Desde a constatación de todos estes procesos, as contornas enriquecidas convertéronse nunha ferramenta poderosa, valiosa e prezada, que se propuxo e utilizado como terapia multi-sensorial en diversas enfermidades paira mellorar a calidade de vida dos pacientes.

Paira combater a enfermidade... enriquecela!

Estudos das últimas décadas demostraron e confirmado que estas contornas singulares son moi beneficiosos e saudables. No caso da enfermidade de Alzheimer, a terapia multi-sensorial provoca una importante diminución da acumulación de amiloides (Abs), que se relacionou directamente cunha mellora cognitiva expresiva dos ratos. Así mesmo, esta terapia aumenta a resistencia ao composto neurotóxico MPTP causante do Parkinson. Na enfermidade coñecida como Hungtinton, o medio enriquecido restaura a escaseza de proteínas que se produce por mor da enfermidade e alivia así a falta de coordinación motriz que a enfermidade provoca nos ratos. Pero os beneficios desta terapia non só se detectaron en enfermidades neurodegenerativas. No autismo, os accidentes cerebrovasculares, as lesións cerebrais traumáticas, a epilepsia, a depresión e moitas enfermidades xenéticas tamén se notaron efectos saudables.

Figura . Alteracións cerebrais do medio enriquecido e o seu uso terapéutico en diversas enfermidades. Ed. Adaptado de Servier Medical Art

Doutra banda, cabe destacar que estas condicións especiais poden ter efectos moi beneficiosos nos casos de dependencia de sustancias e en contra do uso abusivo de drogas. A novidade, o exercicio físico e a interacción social que ofrece o medio enriquecido fan que se activen repetidamente os circuítos cerebrais de recompensas e, en consecuencia, redúzase a autogestión compulsiva de sustancias psicoestimulantes tan característica da adicción ás drogas. Así mesmo, constátase a diminución da vulnerabilidade fronte ás drogas de ratas. Por iso, a terapia multi-sensorial foise convertendo nunha actividade punteira paira combater a adicción ás drogas, tanto como medida preventiva e tratamento (Figura 1).

Alcol: do lecer á morte

Celebracións, ceas de txokos, festivais, festas, comidas familiares… Na cultura vasca, o consumo de alcol está moi arraigado, é una costume normalizado. Con todo, segundo a Organización Mundial da Saúde, o alcol (por encima da cocaína, os estimulantes sintéticos, os alucinógenos ou os derivados do cannabis) é a droga máis perigosa paira a saúde física, psíquica e social das persoas. Por unha banda, pode provocar riscos a curto prazo, como accidentes de coche, estados de coma por intoxicacións etílicas ou morte súbita. Tamén ten efectos orgánicos e psicolóxicos a longo prazo menos coñecidos. De feito, o risco de sufrir estes danos aumenta cando o consumo se inicia na adolescencia, onde se produce un continuo proceso de desenvolvemento e maduración cerebral.

Desde fai un par de anos, investigadores do laboratorio de Neurociencias da UPV-EHU comezamos a investigar os efectos adversos a longo prazo que se producen polo consumo excesivo de alcol na adolescencia. Neste proxecto de investigación levado a cabo cos ratos, utilizouse un modelo equivalente á bebida rueira que os mozos realizan cada fin de semana, é dicir, un consumo de alcol baseado nos atracones a curto prazo.

Segundo os resultados observados neste estudo, os efectos nocivos do alcol mantéñense a longo prazo. Isto percíbese especialmente cando se realizan probas de comportamento en memoria. Os ratos inmersos no modelo da bebida rueira na adolescencia mostraron peores memorias de recoñecemento e asociación ao comparalas cos grupos de control. Neste sentido, tamén foi evidente a perda de memoria espacial, o que reflicte unha significativa deterioración cognitiva. Ademais, os ratos que beben alcol na adolescencia teñen una coordinación motriz e un peor equilibrio.

Á vista destes resultados, o noso grupo propuxo dar un paso máis: analizar os efectos beneficiosos que a terapia no medio enriquecido podía ter sobre a recuperación das lesións cerebrais ocorridas nos ratos como consecuencia do consumo excesivo de alcol.

Medio enriquecido como tratamento de alcoholismo

Os ratos inmersos no modelo da bebida rueira introducíronse durante dúas semanas en gaiolas de medio enriquecido. Son máis grandes que as gaiolas de laboratorio convencionais, con rodas de correr, costas, túneles e obxectos de diferentes cores, tamaños e texturas paira excitar os sentidos dos animais e fomentar o exercicio físico e a interacción social, garantindo así os cambios moleculares, anatómicos e funcionais do proceso de desenvolvemento cerebral.

Os resultados obtidos foron moi ilustrativos, xa que evidenciaron que se podía mellorar a calidade de vida das persoas que viven ou viviron baixo a bebida. Por unha banda, estas especiais condicións restituíron completamente a deterioración cognitiva, ao restablecer completamente a memoria espacial, os recordos de coñecemento e asociación, e á vez estimular a coordinación motriz e conformar o equilibrio (Figura 2).

Figura . Resultados observados por investigadores do Departamento de Neurociencias da UPV. As condicións do medio enriquecido permiten recuperar a deterioración cognitiva causado polo alcol e os danos de coordinación motora e equilibrio. Ed. Adaptado de Servier Medical Art

O tesouro dos sentidos, da investigación básica ao sistema sanitario

Desde o momento en que nacemos somos seres vivos mortais e, coma se estivésemos a xogar no interior dunha ruleta rusa xigante, esperamos a noso lipar paira predicir que “bala” ou enfermidade tocounos cando pulsamos o gato á altura do local. Enfermidade neurodegenerativa, cancro, infarto, apika?

O medio enriquecido actúa como peche de seguridade desta pistola atrasando os síntomas desta enfermidade ou “bala”. Xa se coñece as consecuencias sanitarias inmediatas da terapia de Snoezel, una terapia multi-sensorial baseada na relaxación e o benestar persoal, creada nos Países Baixos nos anos 70. Co paso dos anos, os beneficios deste novo concepto foron plenamente aceptados en países do norte de Europa como Canadá, Australia ou Estados Unidos. Con todo, até a década dos 90 non se mostrou o uso terapéutico desta técnica, especialmente entre as persoas con discapacidade psíquica e demencia.

Neste momento, con todo, temos máis acceso á terapia no medio enriquecido, que xa se puxo en marcha en Euskal Herria, xa que o primeiro centro de atención abriuse en Donostia en 2011. O obxectivo deste centro é comprobar se a novidade que ofrece este modelo de terapia axústase ás necesidades da poboación, ofrecendo terapias cognitivo-sensoriais a nenos e adultos con discapacidade, entre outras.

Percíbese así una perspectiva optimista paira mellorar a calidade de vida das persoas que viviron baixo o alcoholismo. De feito, tendo en conta a taxa de prevalencia do consumo excesivo de alcol en menores e os prexuízos que este consumo excesivo ocasiona especialmente na adolescencia, tanto o sistema sanitario como a cidadanía solicitaron por unanimidade a investigación de proxectos de prevención ou novos tratamentos. Con todo, a miúdo dificúltase a consecución do obxectivo destes programas de prevención. Na cultura vasca en particular, na que se considera deporte olímpico a elevación e a rixidez do cóbado.

O feito de que o consumo de alcol estea normalizado socialmente e, sobre todo, historicamente, estea arraigado á cultura do lecer, obríganos a manter o equilibrio entre o lecer e o consumo de alcol. E o camiño é sinxelo, é factible. Vivimos nunha contorna enriquecida natural, sustentable e inconsciente. O aproveitamento e aproveitamento deste recurso, que está no seu poder. Gusto, tacto, vista, olfacto e oído. Cinco sentidos. Un tesouro.

Grazas a Izaskun Elezgarai, profesora que sabe sacar o mellor dos investigadores.

 

Bibliografía

Bennett, O. ; Rosenzweig, MR.; Diamond, MC. : “Rat brain: effects of environmental enrichment on wet and dry weights”. Science, 163 (1969), 825-826.

Berardi, N.; Braschi, C.; Capsoni, S.; Cattaneo. A.; Maffei. L.: “Environmental enrichment delays the onset of memory deficits and reduces neuropathological hallmarks in a mouse model of Alzheimer-like neurodegeneration”. J. Alzheimers Dis, 11 (2007) 359-370.

Birch, AM. ; McGarry, NB. ; Kelly, AM. : Short-term environmental enrichment, en the absence of exercise, improves memory, and increases NGF concentration, early neuronal survival, and synaptogenesis in the dentate gyrus in a estafe-dependent manner. Hippocampus, 23 (2013), 437-450.

Chen, X.; Zhang, X.; Xue, L.; Hao, C.; Liao, W.; Wan, Q.: “Treatment with Enriched Environment Reduces Neuronal Apoptosis in the Periinfarct Cortex after Cerebral Ischemia/Revfusion Injury”. Cell Physiol Biochem, 41 (2017), 1445-1456.

Diamond, MC. ; Ingham, CA. ; Johnson, RE. ; Bennett, O. ; Rosenzweig, MR.: “Effects of environment on morphology of rat cerebral cortex and hippocampus”. J Neurobiol, 7 (1976), 75-85.

Fares, RP. ; Belmeguenai, A.; Sánchez, PE. ; Kouchi, HY. ; Bodennec, J.; Morais, A.; Georges, B.; Bonnet, C.; Bouvard, S.; Sloviter, RS. ; En Bezin, L.: “Standardized environmental enrichment supports enhanced brain plasticity in healthy rats and prevents cognitive imjasment in epileptic rats”. PLoS One, 8 (2013).

Green, TA. ; Gehrke, BJ. ; Bardo, MT. : “Environmental enrichment decreases intravenous amphetamine self-administration in rats: dose-response functions for fixed- and progressive-cociente schedules”. Psychopharmacology, 162 (2002), 373-378.

Hei, C.; Tsipis, CP. ; LaManna, JC. ; Xu, K.: “Environmental Enrichment Induces Increased Cerebral Capillary Density and Improved Cognitive Function in Mice”. Adv Exp Med Biol, 977 (2017), 175-181.

DG Hebb. : “The effects of early experience on problem-solving at maturity”. Am Psychol, 2 (1947), 306-307.

Ickes, BR. ; Pham, TM. ; Sanders, A. ; Albeck, DS. ; Mohammed, AH. ; Granholm, AC. : “Long term environmental enrichment leads to rexional increases in neurotrophin levels in rat brain”. Exp Neurol, 164 (2000), 45-52.

Johnson, EM. ; Traver, KL. ; Hoffman, SW.; Harrison, CR. ; Herman, JP. : “Environmental enrichment protects against functional deficits caused by traumatic brain injury”. Front Behav Neurosci, 7 (2013), 44.

Condo, M.; Gray, LJ. ; Pelka, GJ. ; Christodoulou, J.; Tam, PP. ; Hannan, AJ. : “Environmental enrichment ameliorates a motor coordination deficit in a mouse model of Rett syndrome-Mecp2 gene dosoe effects and BDNF expression”. Eur. J. Neurosci, 27 (2008), 3342-3350.

Kreilaus, F.; Spiro, AS. ; Hannan, AJ. ; Garner, B.; Jenner, AM. : “Therapeutic Effects of Anthocyanins and Environmental Enrichment in R6/1 Huntington's Disease Mice”. J Huntingtons Dis, 5 (2016), 285-296.

Kyzar, G.V. ; Zhang, H.; Sakharkar, AJ. ; Pandey, SC. ; Adolescente alcol exposure alters lysine demethylase I (LSD I) expression and histone methylation in the amygdale during adulthood. Addiction Biology, 1-14.

Ruitenberg, MJ. ; Wells, J.; Bartlett, PF. ; Harvey, AR. ; Vukovic, J.: “Enrichment increases hippocampal neurogenesis independent of blood monocyte-derived microglia presence following high-dose total body irradiation”. Brain Res Bull, 132 (2017), 150-159.

Spires, TL. ; Grote, HEI. ; Varshney, NK. ; Cordery, PM. ; van Dellen, A.; Blakemore, C.; Hannan, AJ. : “Environmental Enrichment Rescues Protein Deficits in a Mouse Model of Huntington's Disease, Indicating a Possible Disease Mechanism”. Journal of Neuroscience, 24 (2004), 2270-2276.

Thiriet, N.; Amar, L.; Toussay, X.; Lardeux, V.; Ladenheim, B.; Becker, Kg. ; Cadet, JL. ; Solinas, M.; Jaber, M.: “Environmental enrichment during escence regulates gene expression in the striatum of mice”. Brain Res, 1222 (2008), 31-41.

Woo, CC. ; León, M.: “Environmental Enrichment as an Effective Treatment for Autism: A Randomized Controlled Trial” .Behav Neurosci, 72 (2011), 406-411.

Babesleak
Eusko Jaurlaritzako Industria, Merkataritza eta Turismo Saila