352 2023ko abendua

Elkarrizketak

ezinbestekoa-da-dikotomia-hausteaea-eta
Maria Angeles Sallé Alonso: Gizarte Zientzietako doktorea

“Ezinbestekoa da dikotomia haustea, hibridatzea, eta paradigma aldatzea”

“Berdintasuna, zientzia eta teknologia. Paradigma aldatzea helburu” nazioarteko biltzarrean hartu du Elhuyar aldizkaria María Angeles Sallé Alonsok, abegitsu hartu ere. Biltzarra Donostian egin zen, urriaren 23an eta 24an, Emakunderen eskutik, eta, hain zuzen, Sallék eman zuen hasierako hitzaldia. Gizarte Zientzietako doktorea da, eta garapen sozioekonomikoan, berdintasunean eta gizarte digitaleko politika publikoetan aditua, eta, eman duen hitzaldian, datuetan oinarrituta, garbi utzi du ezinbestekoa dela gaurko gizartean agintzen duen dikotomia haustea, hibridatzea, eta paradigma aldatzea. Elkarrizketak horretan sakontzeko aukera eman du.

Erreportajeak

ilargi-izoztuak

Ilargi izoztuak

Ilargirako misioek beti pizten dute jendearen jakin-mina. Horren erakusgarri da Chandrayaan-3 Indiako misioak sortutako ikusmina. Lurraren satelitea, hala ere, ez da eguzki-­sistemako ilargirik interesgarriena; ez, behintzat, aintzat hartzen bada beste zenbait ilargik bizia ahalbidetzen duten ezaugarriak dituztela. Ilargi izoztuak dira, eta haien sekretuak ezagutu nahian dabiltza Arrate Antuñano Martín, Agustín Sánchez Lavega eta Ricardo Hueso Alonso EHUko Zientzia Planetarioen Taldeko ikertzaileak.

Lekukoak

birkonexio-sozial-zabal-baten-lekuko-izan-nahi-nuk
Mirene Begiristain Zubillaga: Ekonomialaria

“Birkonexio sozial zabal baten lekuko izan nahi nuke”

Mirene Begiristain Zubillaga (Andoain, 1972) Ekonomian doktorea eta Euskal Herriko Unibertsitatean Ekonomia eta Enpresa Fakultatean irakaslea da, da eta HEGOA institutuko kidea. Bere ikerketa-­lerroan elikadura- eta nekazaritza-sistemak aztertzen ditu, ikuspegi feministarekin; zehazki, krisi ekosozialaren testuinguruan, trantsizio iraunkorra lantzeko elikadura estrategiak, prozesuak eta proiektuak aurrera eramateko landu beharreko ildoetan sakondu du, besteak beste. Biolur Gipuzkoa elkarteko koordinazio-taldean dago eta EHKOlektiboko kidea da.

Analisiak

zahartzea-ikerketa-medikoen-ikuspegitik

Zahartzea, ikerketa medikoen ikuspegitik

Euskal Herrian, Europa osoan bezala, gero eta pertsona gehiago dira adin handikoak. Horrek erronka sakonak dakarzkio gizarteari, alde askotatik: demografia, ekonomia, filosofia, osasuna… Azken alderdi horri erreparatzeko eskatu diegu Biogipuzkoa Osasun Ikerketa Institutuko Ainhoa Alberro Garitano eta David Otaegi Bichot neurozientzietako ikertzaileei eta Laura Basterretxea Badiola onkologo mediko eta ikertzaile klinikoari.

Alberrok eta Otaegik abiapuntu honetatik heldu diote gaiari: helburua ez da luzeago bizirautea, hobeto bizitzea baizik. Basterretxeak, berriz, agerian jarri du adinekoen hauskortasuna kontuan hartzeko beharra.

Istorioak

jacques-boucher-de-perthes-historiaurrearen-aurkik

Jacques Boucher de Perthes: Historiaurrearen aurkikuntza

Jacques Boucher de Perthesek suharrizko piezak aurkitzen hasi zen 1838tik aurrera, desagertutako ugaztun handien hezurrekin batera. Sutsuki ekin zion tresna haiek uholde-­aurreko gizakiek eginak zirela defendatzeari; baina horrek esan nahi zuen gizakia Bibliak zioena baino askoz lehenagokoa zela. Frantziako zientzialari ia guztiak aurka izan zituen, kritika gogorrak egin zizkioten eta mespretxatu egin zuten. Zientzia Akademiarentzat Boucher de Perthesek aurkitutakoak harri soilak baino ez ziren. Ez zeuden burokrata xelebre haren burutapenei kasu egiteko. Darwinek berak ere esan zuen Boucher de Perthesen liburua “zaborra” zela.

Mundu digitala

sarearen-erregulazioaren-kapitulu-berriak

Sarearen erregulazioaren kapitulu berriak

Internet, sorreratik, Far West-aren oso antzekoa izan da: esploratzeko lurralde berria, muga geografiko eta jurisdikzio argirik gabea, berrikuntza eta aldaketa azkarrengatik legeak sarri atzetik joan direna... Eta han kolonoak eta era guztietako abenturazale eta gaizkileak nola, hala aritu dira hemen erraldoi teknologikoak, lege-hutsuneak baliatuz, jarduera oso zalantzazko ugaritan. Noizbait, baina, erregulazioa iristen da. Azken hilabeteotan sarea arautzeko zenbait lege ari dira martxan jartzen edo bultzatzen, zeresana ematen ari direnak eta etorkizuneko weba itxuratzeko garrantzitsuak izango direnak. Ikus dezagun zertan dautzan.

Gai librean

banpirismoaren-mitoa-zientziaren-argitan

Banpirismoaren mitoa zientziaren argitan

Banpirismoari buruzko istorioen atzean benetako zerbait egon liteke? Ba al dago oinarri fisiologiko edo medikorik historian banpirismo gisa interpretatu dena azaltzeko? Mitoaren atzean giza gorputzaren hainbat egoera patologiko egon daitezke. Ulertuak izan ez zirenez, gaixotasun batzuen interpretazio okerrak egin zitezkeen, hala nola porfiriarena.

Gai librean

korden-teoria-gorpuzten-ez-den-ametsa

Korden teoria: gorpuzten ez den ametsa

Fisika teorikoan, eredu estandarra eta erlatibitate orokorra dira gaur egun esperimentu bidez egiaztatu diren bi teoria nagusiak. Lehenak mundu mikroskopikoa eta kuantikoa deskribatzen ditu; bigarrenak eskala astronomikoan eragiten duen elkarrekintza grabitazionala. Hamarkadak daramatzate fisikariek bi teoriak elkartu nahian, guztiaren teoria izango litzatekeenaren bila, eta korden teoria da bilaketa horretan interes gehien piztu duena.

Gai librean

elikagaien-eta-pentsuen-segurtasuna-ko

Elikagaien eta pentsuen segurtasuna K.O.

Elikadura eta Nekazaritzarako Nazio Batuen Erakundeak dioenez, mundu osoko elikagaien % 25 inguru mikotoxinekin kutsatuta daude. Mikotoxinak (grezieratik: mykes, onddo; eta latinetik: toxicum, pozoia) onddoek sortzen dituzten toxiko natural kutsatzaileak dira. Urte askoan ikertzen aritu arren, eta elikagai- zein pentsu-katean nekazaritza eta fabrikazio-jardunbide egokiak indartu arren, toxina horien kutsadurak larriki mehatxatzen du gaur egun elikagaien eta pentsuen segurtasuna. 

Erreportajeak

hidrogenoa-etorkizuneko-erregaia-izan-dadin

Hidrogenoa etorkizuneko erregaia izan dadin

Hidrogenoa energia biltegiratzeko, garraiatzeko eta modu kontrolatuan askatzeko erabil daiteke. Alabaina, naturan libre ez dagoenez, beste iturri batzuetatik atera behar da. Energia berriztagarrietatik lortutakoari hidrogenoa berdea deritzo, eta bereziki interesgarria da industrian eta mugikortasunaren sektorean, erregai fosilen alternatiba gisa.

Ikusmiran

basabizitza-urre-kolorez

Basabizitza urre-kolorez

Urre-koloreko ferra-karramarro bat astiro dabil lohiaren gainean. Haren gainean doa urre-­koloreko arrain-hirukote bat, pasaeran agerian gelditzen diren mokaduak harrapatzeko prest. 2023ko basabizitzaren argazki onena izan da Wildlife Photographer of the Year lehiaketa ospetsuan. Eta, jarraian, lehiaketak utzi dizkigun beste argazki eder batzuk.

Atarikoa

Sariak eta oztopoak

2023/12/01

Ukaezina da Nobel sariek zer-nolako itzala duten gizartean. Eta zer saritzen den ez ezik, aitortza nori ematen zaion ere garrantzitsua da, erreferente bihurtzen baita. Alde horretatik, askorentzat benetan pozgarria izan da Katalin Karikó saritu izana.  …

Albisteak

Emakumeentzat zailagoa da minbizia prebenitzea, garaiz detektatzea eta ongi artatuak izatea

2023/09/27

Genero-arrakalak zuzenean eragiten du emakumeek minbizia izateko arrisku-faktoreak saihesteko aukeretan eta oztopatu egiten du diagnosi egokia eta kalitatezko arreta izatea. …

Alzheimerrean neuronak nola hiltzen diren azaltzeko mekanismo bat argitu dute

2023/09/19

Alzheimerrean neuronak nola hiltzen diren ulertzeko beste pauso bat eman du nazioarteko ikertzaile-talde batek; tartean, Achucarro zentroko Amaia Arranz Mendigurenek. …

Hilekoaren faseak metabolismoan duen eragina aztertu dute

2023/09/21

Intsulinarekiko sentikortasuna garunean, hilekoaren fasearen araberakoa dela frogatu dute Tübingen Unibertsitateko ikerketa batean. Nature Metabolims aldizkarian argitaratu dute, eta …

Europa ilargian dagoen karbono dioxidoa barneko ozeanoan sortu zela ondorioztatu dute

2023/09/26

Eguzki-sisteman bizi estralurtarra egotekotan, hautagaietako bat Jupiterren Europa ilargia da, Izan ere, orain arteko behaketek iradokitzen dutenez, azalaren azpian ozeano …

Bennu asteroidearen laginak Lurrera iritsi dira

2023/09/25

Espaziora jaurti eta zazpi urtera, OSIRIS-REx ontziak Lurraren gainetik hegan egin zuen, Bennu asteroidearen laginak Lurrean uzteko. NASAk zuzenean eman …

Plastiko konpostagarrizko poltsak ohikoak baino toxikoagoak dira

2023/10/02

Plastiko konpostagarrien poltsetan toxikotasun handia dagoela frogatu dute Espainiako Ikerketa Zientifikoen Kontseilu Nagusiko (CSIC) ikertzaileek, in vitro egindako azterketa batean. …

Medikuntzako Nobel Saria Karikó eta Weissmanentzat, mRNA-txertoengatik

2023/10/02

Medikuntza edo Fisiologiako 2023ko Nobel Saria Katalin Karikók eta Drew Weissmanek jasoko dutela iragarri du Stockholmeko Karolinska Institutuak (Suedia), mRNA-txertoak …

Agostini, Krausz eta L’Huillierrentzat izango da Fisikako Nobel saria, elektroiak ikertzeko attosegundutako metodoengatik

2023/10/03

Suediako Zientzien Akademiak iragarri duenez, Pierre Agostinik, Ferenc Krauszek eta Anne L’Huillierrek jasoko dute Fisikako 2023ko Nobel Saria, "elektroien dinamika …

Bawendi, Brus eta Ekimov, Kimikako Nobel saridunak, puntu kuantikoak garatzeagatik

2023/10/04

Suediako Zientzien Akademiak iragarri duenez,  Moungi G. Bawendik, Louis E. Brusek eta Alexei I. Ekimovek jasoko dute Kimikako 2023ko Nobel …

Araztegi-urek ibaien ekosisteman eragiten dutela frogatu dute

2023/10/09

Araztegi-urek, ondo tratatuta eta diluituta isuri arren, ibaietako dibertsitatean eta sare trofikoan eragiten dutela frogatu du EHUko Ibai ekologia ikerketa-taldeak, …

Fukushimako urak isurtzeak ez duela arrisku esanguratsurik adierazi dute aditu batzuek

2023/10/11

Erradiazio eta segurtasun nuklearreko adituek adierazi dutenez, Fukushima Daiichiko instalazio nuklearretik isurtzen ari diren ur erradioaktiboa ez da mehatxu esanguratsua, …

Sateliteen gorakadari eusteko beharraz ohartarazi dute

2023/10/17

Orbita baxuko sateliteentzako baimenak zorrotzago erregulatzeko beharraz ohartarazi dute aditu batzuek, Science aldizkarian argitaratu duten artikulu batean. Izan ere, …

COVID iraunkorra serotoninaren jaitsierarekin erlazionatuta egon daitekeela iradoki dute

2023/10/20

COVID-19a izan eta zenbait hilabete geroago COVID iraunkorraren sintomak dituzten pazienteekin egindako ikerketa bat argitaratu du Cell aldizkariak. Haren …

Atxurrako grabatuak eszenografia eta ikusleak kontuan hartuta egin zituzten

2023/10/20

Atxurra kobazuloko (Berriatua, Bizkaia) grabatuak egiteko planifikazioa oso konplexua izan zela frogatu du Diego Garate Maidagan Kantabriako Unibertsitateko IIIPC institutuko …

Lindanoa lurzorutik kentzeko konposatu bat sortu dute

2023/10/23

Lindanoa zabortegietatik eta kutsatutako lurretatik kentzea errazten duen konposatu bat sortu dute Nafarroako Unibertsitateko eta Magna eta Emgrisa enpresetako ikertzaile-talde …

Txinpantzeek ere menopausia badutela frogatu dute

2023/10/30

 

Txinpantze basatiek ere menopausia izaten dutela frogatu dute nazioarteko ikerketa batean. Zehazki, baieztatu dute, Ugandako Kibale Parke Nazionaleko txinpantze …

San Juan ante Portam Latinam, Neolito berantiarreko indarkeria handiaren lekuko

2023/11/02

San Juan ante Portan Latinam (Guardia, Araba) Neolitoko aztarnategi berezienetako bat da, 338 pertsona baitaude hilobiratuta elkarrekin, eta askok indarkeria-zantzu …

Babesleak
Eusko Jaurlaritzako Industria, Merkataritza eta Turismo Saila