Do residuo de plástico á industria farmacéutica

Gabirondo Amenabar, Elena

Kimikan doktorea

Os plásticos son o produto de consumo sintético máis abundante do mundo, alcanzando en 2021 unha produción anual de 390 millóns de toneladas métricas. As súas propiedades, talles como peso lixeiro, baixo custo e facilidade de propulsión, permiten unha gran variedade de aplicacións, como envases lixeiros, construción, electrónica, dispositivos biomédicos e almacenamento de enerxía.

A nivel molecular, os plásticos son cadeas de monómeros longas, é dicir, cadeas creadas polas repeticións dunha molécula, cuxas propiedades dos materiais dependen do movemento e organización das mesmas. A pesar das importantes vantaxes que o uso de polímeros supuxo para a sociedade, a xestión dos plasticos non se desenvolveu na mesma ritma de produción, dando lugar ás pilas de residuos de plástico e á presenza de microplásticos.

Aínda que a sociedade está a concienciar sobre a insosteible xestión dos plásticos e o consumo de plásticos reduciuse en 10 millóns de toneladas desde 2017, espérase que siga producindo moito plástico. Por iso, viuse a necesidade de xestionar os plásticos post-consumo e, na medida do posible, dar unha nova vida, que é o obxectivo da miña tese doutoral.

Reciclabilidad de polímeros

A Comisión de Medio Ambiente da Unión Europea está a tratar de incrementar a sustentabilidade dos plásticos comerciais mediante a aplicación de políticas e programas específicos. Entre estes esforzos, pretende transformar a produción lineal até agora á produción circular, potenciando a reciclaxe, é dicir, recomenda o uso de residuos plásticos despois do consumo como fonte de alta calidade para a produción de novos plásticos.

Na produción lineal, para a formación do polímero tómanse os monomeros e realízase a síntese do polímero. A continuación procésase este polímero para obter o produto desexado, é dicir, dáselle forma e cor. Unha vez consumido o produto, o residuo de plástico almacénase en vertedoiro ou se utiliza para recuperar enerxía (Figura 1).

Figura 1. Produción lineal e circular de polímeros. Ed. Elena Gabirondo Amenabar

Na produción circular preténdese dar unha nova vida ao plástico, converténdoo de novo nun produto de consumo. Neste caso, primeiro sintetízase e procesa o polímero, do mesmo xeito que se realiza na produción lineal, pero unha vez finalizada a utilización do polímero recóllense os residuos e trasládanse ás industrias especializadas. Nestas industrias aplícase un proceso de reciclaxe ao plástico e vólvese a utilizar (Figura 1).

Figura 2. Clasificación da xestión de residuos en 2020. Ed. Elena Gabirondo Amenabar

A pesar do desenvolvemento dos procesos de reciclaxe, queda aínda un longo camiño por percorrer, xa que o 23,4% dos residuos recolleitos en 2020 terminaron en vertedoiro, o 42% destináronse á recuperación de enerxía e só o 34,6% dos residuos deron unha nova vida (figura 2). Con todo, é evidente que aos poucos se recicla máis: Desde 2006, o uso de material reciclado aumentou nun 117% e os residuos depositados en vertedoiros diminuíron nun 47%.

De que falamos cando falamos de reciclaxe?

Na actualidade, o proceso máis habitual de reciclaxe de residuos de plástico é a reconversión mecánica. Con todo, neste proceso o polímero perde propiedades. Por iso, a reciclaxe mecánica só admite ciclos concretos, polo que o plástico non pode reciclarse desta maneira.

Afortunadamente é posible dar ao plástico un ciclo infinito de reciclaxe, substituíndo a reciclaxe mecánica polo químico. Este método de reciclaxe permite a reconversión de cadeas de polímeros en monómeros, o que permite unha nova síntese do polímero inicial. Por tanto, pódese producir unha e outra vez plástico reciclado coas mesmas propiedades, reducindo a necesidade de utilizar novas materias primas.

De onde proceden os polímeros?

A maioría dos polímeros de importancia industrial están baseados no petróleo, as materias primas refínanse do petróleo e utilízanse para polimerizaciones. No proceso de refino empréganse condicións drásticas como temperaturas e presións elevadas e ademais emítense á atmosfera metano e dióxido de carbono responsables do cambio climático.

Co obxectivo de reducir estes danos, o uso industrial de polímeros de base biolóxica comezou a aumentar. Un dos polímeros máis coñecidos é o ácido poliláctico (PLA), que en ocasións se emprega para envasar alimentos. Os monómeros deste polímero obtéñense das plantas, o que contribúe a reducir o uso do petróleo. Xunto ao polímero PLA, nos últimos anos existe outro polímero biobasado que está a adquirir interese: o polihidroxibutirato (PHB).

Por que é tan especial o polihidroxibutirato?

O polímero PHB ten excelentes propiedades barreira, é dicir, non permite filtrar moléculas pequenas a través do polímero, polo que é un material moi apropiado para a conservación dos alimentos. Con todo, a principal peculiaridade deste polímero reside na súa orixe, xa que é producido internamente por uns microorganismos. En consecuencia, o polímero extráese de microorganismos e utilízase para producir produtos como cubertos dun só uso e envases lixeiros para alimentos (figura 3).

Figura 3. Do polímero PHB en microorganismos a produtos dun só uso. Ed. Elena Gabirondo Amenabar

Este polímero é ademais biodegradable, o que aumenta o interese por el, xa que co tempo volverá á natureza en forma de auga, dióxido de carbono e biomasa. Con todo, o principal inconveniente do PHB é o seu elevado prezo, superior ao dos polímeros convencionais baseados no petróleo. Por iso, viuse a necesidade de proceder a unha recolección de PHB para que sexa un polímero rendible para as aplicacións dun só uso.

O plástico PHB non se pode reciclar mecanicamente, xa que se degrada á temperatura requirida polo proceso e ademais perdería as propiets durante o proceso. Por tanto, habemos recalculado que o mellor proceso de reciclaxe para este polímero é a reciclaxe química.

Reciclaxe química de polihidroxibutirato

Dependendo do polímero, a reciclaxe química pode realizarse dunha ou outra maneira, pero habemos visto que o máis axeitado é a hidrólisis. No proceso de hidrólisis utilízase auga para fragmentar o polímero e obter así monómeros.

O ideal para a hidrólisis do polímero PHB é mergullalo e elevar a temperatura a 180ºC, como vimos. Para axudar no proceso engadiuse un catalizador natural que se deixou facer reaccionar durante 12 horas. Despois deste tempo, o prol-ducto estudouse mediante unha técnica denominada resonancia magnética nuclear e observouse que o monómero obtido é acedo 3-hidroxibutírico.

A molécula de ácido 3-hidroxibutírico ofrece varias vías de reciclaxe. Por unha banda, permite sintetizar de novo o polímero PHB, pechando así o ciclo de reciclaxe completamente. Con todo, existen outras aplicacións de maior interese, especialmente as relacionadas coas industrias cosméticas e farmacéuticas (figura 4).

Figura 4. Posibilidades da reciclaxe química do polímero PHB. Ed. Elena Gabirondo Amenabar

En cosmética, o ácido 3-hidroxibutírico utilízase para o tratamento de determinadas enfermidades da pel, como o fotoenvejecimiento, a acne, os trastornos da pigmentación e a psoriasis. Así mesmo, é a materia prima para a síntese de numerosos compostos que conteñen ácido farmacéutico, como axentes antitumorais, axentes anti-obesidade, antibióticos e vitaminas.

O ácido 3-hidroxibutírico tamén se pode obter por outras vías, pero son procesos moi difíciles e obtéñense cantidades moi pequenas de produto. Conclúese, por tanto, que a hidrólisis do polímero PHB é unha forma fácil e sostible de obter esta interesante molécula. Ademais, permite preservar a natureza, xa que partindo dun residuo de plástico obtense unha materia prima de gran importancia.

Bibliografía

[1] Plasctics Europe, Plastics-the Facts 2022. (Brussels, Belgium).
[2] European Environment Commission, Waste and recycling, https://ec.europa.eu/environment/topics/waste-and-recycling_é, (consultado o 6 de febreiro de 2023).
[3] J. M. García e M. L. Robertson, Science, 2017, 358, 870–872.
[4] C. Jehanno, J. W. Alty, M. Roosen, S. De Meester, A. P. Dove, E. E.-X. Chen, F. A. Leibfarth e H. Sardon, Nature, 2022, 603, 803–814.
[5] D. Seebach, M. Albert, P. I. Arvidsson, M. Rueping e J. V. Schreiber, Chimia, 2001, 55, 345.
[6] L. Massieu, M. L. Fas, T. Montiel e K. Hernandez-Fonseca, Neuroscience, 2003, 120, 365–378.
[7] N. Altaee, G. A. O-Hiti, A. Fahdil, K. Sudesh e E. Yousif, Springerplus, 2016, 5, 762.
Babesleak
Eusko Jaurlaritzako Industria, Merkataritza eta Turismo Saila