Arditurri, fonte de riqueza durante séculos

Rementeria Argote, Nagore

Elhuyar Zientziaren Komunikazioa

As minas de Arditurri foron explotadas até hai pouco. Desde cando? Quen sabe. Os arqueólogos atoparon restos da época romana, polo que as minas de Arditurri foron fonte de riqueza durante polo menos dúas mil anos.
Servizos
Arditurri, fonte de riqueza durante séculos
01/12/2005 | Rementeria Argote, Nagore | Elhuyar Zientzia Komunikazioa
(Foto: G. Studer)

Hai uns anos, poucos crían que o imperio romano descubrise a guarnición na costa do Golfo de Bizkaia. Pero hai probas como nas minas de Arditurri, en Aiako Harria (Oiartzun). As galerías e ferramentas de traballo atopadas no lugar demostran que foron explotadas polos romanos.

Nestas minas traballaron até fai moi pouco. Por tanto, en Arditurri traballaron durante polo menos dous mil anos --probablemente antes da chegada dos romanos explotaríanse os minerais ou minerais-. En 1984 a Real Compañía Asturiana de Minas deixou de traballar en Arditurri. E as primeiras galerías romanas atopáronse antes de que se pechase completamente a mina. Mertxe Urteaga e Txomin Ugalde foron os autores do descubrimento.

Dirixe o centro Mertxe Urteaga Arkeolan e continúa cos labores de recoñecemento das minas de Arditurri xunto con outros arqueólogos de Arkeolan e espeleólogos da Asociación Félix Ugarte.

Restos romanos

A entrada a esta primeira galería, chea de matogueiras e ás sombras dos anzois. A primeira ollada era só un buraco. Pero nada máis entrar déronse conta de que se trataba dunha época romana, coas características das súas minas: una altura de metro e oitenta centímetros, una anchura aproximada de metro... e cos restos da piquita, nas paredes. De feito, os romanos puían con picaraña as paredes da mina.

A explotación ao aire libre eliminou numerosos restos.
R. G.

A minería romana caracterízase tamén por bóvedas de galerías como bóvedas de medio canón, bóvedas planas ou intermedias. Ademais, nas paredes hai pequenos chanzos que se utilizaban paira colocar os flocos de millo de luz. Así se iluminaba o camiño e a zona de traballo.

O lume era moi útil paira estes mineiros, non só paira a luz, senón tamén paira a apertura de pasos. O quecemento facilita a trituración da roca. Este método chámase torrefacción: coa madeira facíase lume contra a roca e cando se quentaba a roca rompía. Posteriormente utilizábase a picaraña paira puír as paredes. Traballaban fino.

Nalgúns lugares atopáronse restos dos lumes que utilizaron paira facer o paso, restos que se detiveron ao non atopar veas minerais e abandonar o ensaio. Con todo, o uso do lume naquel lugar pechado requiría dos respiraderos. Por outra banda, nas galerías non se debía acumular auga, e tendo en conta que algunhas galerías ían por baixo do río, paira evitar que a galería alagase as augas, utilizábase a técnica de drenaxe de cunicula (técnica que os romanos aprenderon aos etruscos paira secar os terreos alagados). Tratábase, por tanto, dun gran labor de enxeñaría que consistía en abrir pasos paira buscar una vea de minerais.

En busca do tesouro

Os romanos sacaban galena prateada en Arditurri. A galena é un mineral de sulfuro de chumbo (UpS) que a miúdo presenta prata mesturada. Por tanto, había que separar o chumbo da prata. Primeiro trituraban a roca e seleccionaban os anacos con máis minerais. Una vez fundidos estes anacos, extraíase un produto que aínda mesturaba chumbo e prata. Paira distinguilos utilizábase o barril, é dicir, separábanse por oxidación. O chumbo e a prata teñen distinta afinidade polo osíxeno (o chumbo se oxida máis facilmente que a prata).

É de supor que este proceso se realizaría preto da mina. Por tanto, ao redor da mina íase a reunir un mundo: enxeñeiros, mineiros, comerciantes... e as súas familias. Sería un pobo. Os arqueólogos aínda non atoparon restos deste pobo, pero están a traballar na procura do tesouro.

Nas paredes hai varias muescas paira colocar flocos de millo de luz.
G. Studer

Con todo, non será fácil atopar o pobo das minas de Arditurri, xa que a minería e a acumulación de residuos que se veu realizando ao longo dos séculos alteraron notablemente a contorna, incluíndo a canle do propio río.

Nunha perspectiva máis ampla, Arditurri atopábase dentro de una rede mineira. Paira levar a prata extraída a Roma había que partir e crese que Arditurri estaba relacionada co porto de Pasaxes, pero non se atopou rastro de momento. Si en Irun si, alí había una cidade chamada Oiasso (ou Oarso) e apareceron restos do peirao. Ademais, Arditurri non é a única mina descuberta na zona, senón que tamén existen en Lesaka e Bera (ao redor da cima do granito danse este tipo de mineralizaciones, polo que as galerías atópanse ao longo de toda a rolda de Aiako Harria). Era, sen dúbida, una rexión de gran movemento.

A pegada de Thalacker

É difícil determinar o seu lugar no imperio romano da rexión de Arditurri. Pero as pegadas van saíndo aos poucos e na literatura tamén aparecen referencias ás minas de Arditurri. Algunhas delas non se tiveron en conta até hai pouco, cando se demostraron con pegadas. Exemplo diso é o informe realizado en 1804 polo enxeñeiro Johann Wilhelm Thalacker.

Thalacker, recogedor no Gabinete Real de Historia Natural de Madrid, veu a Arditurri a inspeccionar o traballo que se estaba levando a cabo nas minas, explotadas pola familia Sein de Oiartzun. Thalacker coñecía moitas das minas romanas da península ibérica e grazas a esta experiencia escribiu un extenso informe sobre as minas de Arditurri. Naquel informe, en canto á importancia da mina, equiparaba ás de Río Tinto ou León.

As características da minería romana están á vista en Arditurri: a forma e dimensións dos pasos.
G. Studer

En 1905, nun artigo escrito polo enxeñeiro Francisco de Gascue, menciona que en Arditurri había 15 quilómetros de galerías. Grazas a eles sabemos como eran as minas. De feito, moitos dos pasos realizados polos romanos deterioráronse: foron ampliados paira facilitar o traballo e, a medida que cambiaron as técnicas mineiras, tamén se produciu una explotación ao aire libre.

Así, poucos restos da explotación romana han perdurado. Por iso, non é de estrañar que os expertos considerasen que Thalacker equivocouse, describindo outras minas que as de Arditurri. Esta convicción estendeuse ao longo do século pasado, pero os achados realizados polos arqueólogos nos últimos anos pon de manifesto que a obra de Thalacker foi moi precisa, xa que as galerías e restos atopados até agora coinciden cos descritos por el.

Arditurri mostra

Por tanto, Arditurri é máis que unha paisaxe singular, con séculos de historia. Na época romana deu prata, na Idade Media o ferro (varias ferrerías na canle do río Arditurri) e até hai pouco extraéronse outro once minerais das ladeiras de Aiako Harria. Todo iso influíu na vida das súas xentes e forma parte da historia xeral.

Os de Arkeolan traballan paira coñecer esta historia en busca de pistas. E, doutra banda, como é conveniente dar a coñecer esta historia, o Concello de Oiartzun, ao amparo da Deputación Foral de Gipuzkoa e do Goberno Vasco, está a piques de construír un centro de interpretación en Arditurri. Será un dos accesos ao parque natural de Aiako Harria. Neste centro de interpretación explicarase a historia de Arditurri e realizaranse paseos guiados polas minas, polo que quen o desexe poderá ver cos seus propios ollos as galerías abertas coa suor de tantos homes.

Rementeria Argote, Nagore
Servizos
215
2005
Descrición
029
Ciencias Humanas
Babesleak
Eusko Jaurlaritzako Industria, Merkataritza eta Turismo Saila