"A perda de contacto coa natureza prexudica ao benestar humano"

Unai Pascual García de Azilu é economista, pero máis aló do crecemento económico e material, céntrase no benestar da sociedade. Considera fundamental paira o benestar humano o estrechamiento da relación coa natureza e traballa paira integrar esta visión no corazón da economía. O informe IPBES, que lidera o grupo de traballo internacional sobre os valores da natureza, reuniu esta semana en Vitoria-Gasteiz a 100 expertos multidisciplinares en representación da Organización das Nacións Unidas. Esta charla proporcionounos claves importantes paira entender a relación dos seres humanos coa natureza.

naturarekiko-harremana-galtzeak-kalte-egin-dio-giz
Ed. Marisol Ramirez/Argazki press

No marco do informe IPBES, vostede lidera o grupo de traballo internacional paira traballar os valores da natureza. Que fai un economista analizando os valores da natureza?

Aínda que a economía é una palabra que utilizamos no día a día, creo que a xente non entende ben o seu sentido. Economía significa xestión do fogar. Como organizar a sociedade xestionando os recursos limitados que temos paira lograr o benestar da sociedade.

Na actualidade reduciuse considerablemente a perspectiva de desenvolvemento da sociedade até limitarse ao crecemento económico. Pero o crecemento económico non ten por que incidir directamente positivamente no benestar das persoas, hai unha chea de efectos negativos: contaminación, cambio climático… Por tanto, a economía debe entenderse dunha maneira ampla, tendo en conta que a natureza é un sistema moito maior. É dicir, a economía depende da sociedade e a sociedade da natureza. Esa é a miña forma de entender a economía.

Que bases crees que debería ter a economía?

Na base debe estar a orixe da palabra economía: xestión do fogar paira protexer ou aumentar o benestar. O benestar pódese entender de moitas maneiras, pero á fin e ao cabo é que a xente estea a gusto coa súa vida, teña una vida plena. Entón, a pregunta é: o mero crecemento económico permítenos ter una vida plena, virtuosa, na que sentimos ben nas nosas relacións? Temos comida, bebida e cousas básicas, pero máis aló diso, refírome a sentirnos ben nas súas relacións cos demais. Na nosa sociedade creamos una concepción moi limitada do benestar: ter emprego, ter dous coches…

Como chegamos a unha economía tan reducida na nosa sociedade?

Creo que se produciu a partir da Segunda Guerra Mundial, porque houbo una enorme necesidade de reconstruír determinados países, de repor a industria… A pobreza aumentou en Europa, e o crecemento económico considerouse necesario paira pasar a unha sociedade de maior benestar. Aí empezou un novo sistema de acumulación real.

Despois, a década de 1980 foi moi especial: Da man de Thatcher e Reagan, desde o mundo anglosaxón, crearon a visión do neoliberalismo: a menor inxerencia do Estado e a desregulación económica paira mover os negocios. Iso non é economía, senón una ideoloxía imposta. Pero outros países fixeron súa esta ideoloxía e estendeuse a todo o planeta. En consecuencia, desde a década de 1970 o comercio internacional multiplicouse por 10. Nótese que neste sistema de acumulación, o produto interior bruto crece exponencialmente, non linealmente, e que paira mantelo, a cantidade e o fluxo de recursos naturais explotados, incluída a enerxía, creceron exponencialmente.

Isto supuxo una dependencia do crecemento económico e do material?

Si, si, totalmente. É una dependencia que creamos e esa é a traxedia que vivimos. Creamos un sistema de acumulación no que o produto interior bruto debe crecer constantemente, acumularse, investir capital. En moitos casos, este capital procede de préstamos bancarios e debe pagarse cun interese. Por tanto, estamos metidos nunha roda tola. Non podemos saír de aí e si non nos cambiamos, levaranos ao colapso ecolóxico. De aí a idea de non sustentabilidade.

Empezamos a sufrir os efectos negativos directos do colapso, xa que creamos serios problemas mundiais paira protexer o noso sistema económico: contaminación, degradación da biodiversidade, cambio climático… En moitos lugares do mundo xa non teñen suficiente colleita paira sobrevivir. O cambio climático e outros problemas xerados pola nosa economía incrementaron a dimensión dos problemas que tiñan nestes países. Moitos dos problemas son derivados do neoliberalismo, de nós, en África, Asia e Centroamérica, e foron arrastrados durante séculos. Agora, o cambio climático ha traído consigo un importante aumento da dimensión destes problemas, debido á falta de auga, a perda de colleitas, etc.

Nós, polo momento, temos máis defensas; podemos pór parches para que o colapso non chegue tan rápido, porque investimos moito en infraestruturas e tecnoloxía, pero non esquezamos que creamos esas proteccións con recursos alleos. En calquera caso, volveremos ao problema que xeramos, a través dos inmigrantes que veñen escapar, porque hai continuas loitas xeopolíticas paira controlar os recursos cada vez máis escasos…

Ves a falta de adhesión social á natureza que se reflicte no noso comportamento?

Ed. Marisol Ramirez/Argazki press

Si, eu véxoo moi claro. A medida que imos construíndo una sociedade máis urbana e materialista, a propia forma de relacionarnos coa natureza está a aliñarse coa perspectiva do capitalismo verde; relacionámonos a través do mercado paira consumir. No mellor dos casos, estamos a limitar a nosa relación coa natureza a gozar da natureza no tempo libre, pero como vemos un documental na televisión, non máis.Así, en lugar de que o consumo sexa un camiño cara ao benestar, convertémonos/convertémosnos en dependentes. Hoxe podemos entender o consumo como una nova relación da sociedade.A propia perda de contacto coa natureza fixo que cada vez máis se sumerga no círculo vicioso da necesidade de crecemento económico. Creo que ambos os fenómenos están relacionados.

Desgraciadamente, estamos a deixar de lado moitas relacións intangibles enriquecedoras coa natureza, que son necesarias paira o noso benestar, paira ter esa vida plena. Denominámolos “valores relacionales”. É dicir, máis aló do valor que ten unha árbore, eu valoro a miña relación con esa árbore. Como nas persoas: en lugar de valorar á persoa, valoro que relación teño con ela, que me ofrece a relación. Creo que iso é fundamental. É unha paradigma, outra forma de entender os valores da natureza.

Como perdemos esa relación básica coa natureza, xa se empezaron a percibir perdas no noso benestar. Aparecen problemas psicolóxicos, especialmente relacionados cos núcleos urbanos: depresións e outras alteracións psicolóxicas. E estou seguro de que a medida que imos perdendo a relación coa natureza, as enfermidades que desenvolvemos como especies irán aumentando. Cada vez hai máis evidencias científicas que demostran que é fundamental manter una relación estreita coa natureza. Paira o benestar psicolóxico e físico.

Que outras achegas nos achega a natureza, ademais de prover materias primas?

Ademais dos valores instrumentais habituais que nos achegan os recursos naturais, mencionaría outro tres tipos de valores relacionados coas relacións. Un é a custodia. Nós coidamos á xente, coidamos as nosas cousas e hai que coidar a natureza. Non é que quero ter una natureza bonita, non. O coidado como valor é moi importante paira ter una vida plena. Do mesmo xeito que nos beneficiamos do coidado das persoas, tamén nos beneficiamos do coidado da natureza. Sentimos ben ao facelo. Ademais —e os pobos indíxenas téñeno moi interiorizado—, si coidas da Nai Terra, a Nai Terra darache benestar a ti de volta. Nós, os vascos, seguramente o tivemos interiorizado.

A segunda é a responsabilidade. Que a xente diga “pero eu recícloo” é una forma moi estrita e curta de entender a responsabilidade. É responsabilidade que e canto consumo, a quen compro… Ser conscientes da responsabilidade que temos sobre o mundo deixado polos nosos antepasados e que nós tamén temos que darlles a outros.

E a terceira é a custodia do territorio, que nos corresponde con ese tesouro que nos deixaron os anteriores. Non podemos traizoalos.

Creo que é fundamental establecer un equilibrio entre os valores instrumentais e relacionales que nos ofrece a natureza. Creo que o actual desequilibrio, a forma de explotar a natureza, pon de manifesto o desequilibrio cognitivo que temos os seres humanos neste momento. Estamos a xerar graves problemas pola nosa forma de ver a realidade.

Ed. Marisol Ramirez/Argazki press

Ves a necesidade de traballar os valores da natureza na sociedade?

Esta relación coa natureza debería abordarse desde todos os ámbitos paira vivir de forma saudable: desde os medios de comunicación, os beneficios da relación coa natureza na sociedade; desde a educación, porque de neno creamos as nosas estruturas psicolóxicas e mentais, a forma de entender o mundo. As escolas deberían relacionarse cada vez máis directamente coa natureza e ofrecer estas experiencias aos nenos. Non basta con falar abstracto da natureza, porque aprendemos da experimentación, da experiencia persoal.

Tamén hai que ofrecer aos actuais consumidores apaixonados a posibilidade de experimentar a natureza para que vexan como senten mellor. Hai que axudarlles a recuperar as relacións humanas pola natureza. Hai que crear oportunidades paira dar solución a esta dependencia non saudable do consumo.

Tamén habería que traballar desde a administración, que ten recursos e que aliña as políticas paira mobilizar á sociedade dun lado a outro. Por exemplo, paréceme moi positivo o que fixeron en Vitoria nas últimas décadas. Desde hai tempo realizáronse grandes investimentos no desenvolvemento de espazos verdes como o anel verde. Non son espazos belo, son espazos de uso, sistemas ecolóxicos reais. E o modelo de centros cívicos, que non existe nas cidades próximas. Aí aliméntanse as relacións entre a xente. Hai espazos de encontro paira todas as idades, e si non, non se reunirían. Vitoria-Gasteiz ten un gran potencial paira xerar vivencias.

Co exemplo de Vitoria-Gasteiz, queremos pór en marcha un estudo paira aclarar até que punto as cidades verdes fomentan as relacións coa natureza e as relacións entre a xente. Se realmente son suficientes paira estruturarse no noso interior.

Porque o obxectivo non será que todos volvamos aos caseríos, non?

Iso é. A realidade é que a nosa sociedade evolucionou. Una evolución conxunta entre natureza e sociedade. Eu non digo que vivir nos caseríos sexa necesariamente mellor que vivir nas cidades. Terá cousas boas e malas. Pero si seguimos perdendo esas relacións ricas, dificilmente conseguiremos una sociedade sustentable. Debemos entender a economía de forma sa.

Cal foi a responsabilidade da ciencia nesta visión reducida da economía?

A atomización da ciencia fixo que cada un se fixe nun único campo, ao microscopio e ao detalle, pero nun único campo. E de aí as achegas. Ese foi o problema. Foi moi eficaz paira algunhas cousas, pero paira problemas verdadeiramente sistémicos e complexos non serve o modelo científico que deseñamos.

Por exemplo, a sustentabilidade é un problema complexo que require una gran colaboración interdisciplinar, una nova semántica. E temos semánticas tan diferentes entre os químicos, os filósofos, os biólogos, os físicos… que cada un desde a súa ciencia ve un mundo diferente. Temos diferentes prioridades. Crear una ciencia baseada na colaboración interdisciplinar é un dos nosos maiores retos paira afrontar problemas complexos.

Doutra banda, como a tecnoloxía evolucionou tanto e estámola utilizando paira tantas cousas, creemos que imos solucionar todos os problemas coa tecnoloxía. Creamos una fe totalmente falsa coa tecnoloxía, sen mirar os problemas que a tecnoloxía xera.

Gehitu iruzkin bat

Saioa hasi iruzkinak uzteko.

Babesleak
Eusko Jaurlaritzako Industria, Merkataritza eta Turismo Saila
MAIER Koop. Elk.
KIDE Koop. Elk.
ULMA Koop. Elk.
EIKA Koop. Elk.
LAGUN ARO Koop. Elk.
FAGOR ELECTRÓNICA Koop. Elk.