“O pensamento crítico é a capacidade de cuestionar as nosas crenzas”

Os pensadores aseguran que o XXI é un pensamento crítico. A habilidade humana máis importante do século XX. Esta sociedade do exceso de información facilita o acceso ás matogueiras e informacións falsas e, si non é moi crítica, convértenos en fáciles de manipular. O pensamento crítico é una característica da liberdade. O filósofo da UPV, Agustín Arrieta, deunos a clave paira desenvolver esta capacidade: estar dispostos a deixar de lado as nosas crenzas.
gure-sinesmenak-zalantzan-jartzeko-gaitasuna-da-pe
Ed. Jagoba Manterola/©ENFOCA
Ultimamente produciuse un fenómeno de matogueiras. É novo?

Sempre foron demasiado pseudas, non son algo novo. Apareceron en EE.UU., con gran forza, entre 1970 e 80, cando houbo grandes cambios nos medios de comunicación. Agora está a pasar algo novo, pero sobre todo é novo en tamaño.

É algo que trouxo as redes sociais e o modelo xornalístico actual. Estamos constantemente conectados no móbil e todo é “I like it”. No móbil non pairamos de pasar e pasar noticias —like, like, like, like— faise una selección de noticias que finalmente decide que noticias pasarán á primeira liña. As noticias difúndense por todo o mundo sen ningún tipo de control. O criterio utilizado paira a aceptación da noticia non é a investigación ou verificación realizada.

E que é demasiado falso?

Diría que é menosprezar algúns valores: obxectividade, imparcialidade, neutralidade, atención ás evidencias... É dicir, menosprezar os valores epistémicos asociados ao coñecemento. Aparece a figura do caderno pequeno, que é a capacidade dunha persoa paira construír discursos con habilidade, pero sen aterse a eses valores. Este tipo de desprezo converteuse nunha moda. O mentireiro está mal visto, pero non se se esoutro está tan mal visto. Non estou tan seguro.

Moitas veces comprárono movementos de esquerdas. Por que? Hai moitas razóns: na base hai una actitude contraria á ciencia absoluta, una actitude contraria ao poder que xurdiu con bos propósitos. Pero hoxe en día o propio Trump está nese xogo.

Por exemplo, cando en Oregón e California producíronse grandes incendios, a un negacionista da emerxencia climática, propietario dunha compañía petroleira, queimóuselle a casa. Saíu nos medios de comunicación dicindo que o lume se propagou por culpa das árbores e que hai que retirar as árbores. Moi trumpista.

Perder obxectividade e respecto polos valores epistémicos é moi perigoso. Hannah Arendt díxoo moi claro cando investigou o nazismo e os totalitarismos: é a porta á manipulación e ao totalitarismo, cando vén da man do conformismo.

Que estratexia utilizan para que a xente cre as cousas?

Moitas veces tenden a tocar as emocións (medos, preocupacións, desexos…), nas que a xente se centra. Antes había que ver o que puñan na tele, pero hoxe en día cada un busca a fonte de información que quere e elixe o que quere escoitar. Ao escoitar só o que quere ouvir, alimenta constantemente as súas opinións e con iso os seus medos. E detrás hai una persoa competente que identificou que quere ouvir a xente sobre un tema.

No momento en que tocan os nosos medos, somos capaces de ter un pensamento crítico?
Ed. Jagoba Manterola/©ENFOCA

Non é fácil e ninguén está libre deste perigo. Pero temos que reivindicalo: non te quedes cómodo cos teus medos, desexos, sentimentos, emocións. Esa é precisamente a actitude crítica. Pero é incómodo porque require un esforzo. O máis cómodo é alimentar unha e outra vez o que ti crees e sentes.

Que capacidades básicas temos as persoas paira desenvolver o pensamento crítico?

O máis importante é o comportamento de case un neno. Sorprender, preguntarse constantemente… Esa capacidade é importante. Moitas veces o máis cómodo é non facer preguntas, sobre todo se o que ouves coincide coas túas crenzas. É máis cómodo ignorar.

Por iso diría que é imprescindible traballar a capacidade de facer preguntas rigorosas en cada momento e en cada contexto. Sei nun contexto científico, na pandemia actual, por exemplo, ou en calquera. Eu aínda estou en estado de shock pola pandemia. Busco preguntas adecuadas que me dan acceso crítico. Bertrand Russel dicíao moitas veces da filosofía: o importante non é que respostas dá, senón que preguntas fai. E na vida cotiá, igual.

Téndese a relacionar o pensamento crítico coa racionalidade e a capacidade de análise, pero son importantes tamén as habilidades emocionais?

Si, sen dúbida. O pensamento crítico non só é rigoroso en termos de capacidade de análise. Iso é moi importante, pero non é máis que un aspecto. Tes que coñecer ben os teus medos, prexuízos, emocións… En moitas épocas primouse a racionalidade, pero aí hai un desequilibrio. Teño claro que a crítica máis frutífera é a que xorde do equilibrio entre ambos os mundos, é dicir, entre as capacidades racionais e emocionais.

É máis, paira ser crítico tes que valorar o presente e imaxinar un futuro. É dicir, tes que facer crítica co obxectivo de cambiar a situación, pensar nun futuro mellor, en beneficio de todos. E aí tes que pór uns valores encima da mesa. Se non, podes facer unha análise moi exhaustivo dunha situación, pero non terá capacidade paira cambiar a situación, quitando o malo e substituíndoo por algo bo. Paira ter esa capacidade de movemento tes que manexar moi ben as túas emocións e sentimentos. Os valores están relacionados cos sentimentos.

Hai pensadores moi racionalistas que pensan que hai que valorar as cousas dunha maneira racional. Eu non estou de acordo con iso. Por exemplo, Kant era un gran pensador, pero vivía nunha parálise porque era demasiado racionalista. O seu pensamento non tiña capacidade de cambiar as cousas, faltáballe ese aspecto emocional-sentimental ligado aos valores. É moi importante relacionalo coa criticidad.

A investigación científica é un bo exemplo de coñecemento que se constrúe con pensamento crítico. Pero a ciencia fana as persoas. Afectan á investigación científica os seus prexuízos, valores, medos…?

Si, si. Moitas veces pregúntome: por que se investiga sobre isto e non sobre outro? Por que non se investigan as enfermidades máis letais? Porque están no terceiro mundo. Está claro que os medios de investigación son elixidos polas persoas, de acordo cos seus intereses, desexos e negocios. Se queremos crear un mundo mellor, de aí non imos ben. En Cuba, por exemplo, deuse prioridade ao medicamento. Aí tomouse a decisión de priorizar a saúde.

E o mesmo respecto das aplicacións, por que se impulsan unhas aplicacións e non outras? O menú é moi amplo, pero se seleccionaron algúns. Agora mesmo vivimos nunha sociedade tecnolóxica. Dámosnos/Dámonos conta? A tecnoloxía está metida na nosa alma, nas nosas relacións sociais. E creemos que esta sociedade tecnolóxica é un fenómeno natural, que nos veu como veñen os terremotos e que non podemos facer nada. E non é así. Esta sociedade hipertecnológica non nace milagrosamente, senón da man da ciencia. E a ciencia é un fenómeno humano, non un fenómeno natural. Quen decidiu todo isto? Estas decisións foron tomadas, postas en marcha por alguén. Quen?

Ed. Jagoba Manterola/©ENFOCA

No que afecta tanto ao noso día a día, non tivemos ocasión de decidir. Houbo un gran erro no procedemento. Isto causou moita dor. Eu véxoo entre os mozos; relacionan a ciencia co poder e o capitalismo. Está enganchado ao sistema capitalista e a súa liberación non é fácil. Hai una pregunta que debemos responder: onde imos?

Niso vese claramente como inflúen os prexuízos e intereses das persoas. Pero hai outro punto máis problemático. Por exemplo, o que ocorreu na primatología: só os homes investigaban e, ao mirar á organización social dos primates, crían que había un macho alfa e que todos os demais dependían del. Ademais, as súas conclusións estendéronse ao ser humano: que as femias dependían dos machos era natural. Con todo, na década de 1970, as mulleres entraron en primatología. Foron ás selvas e viron outra cousa. Puxéronse encima da mesa outras hipóteses que, segundo parece, explicaban mellor o mundo dos primates. En moitas disciplinas existen exemplos deste tipo.

Hai moito debate: algúns se dirixiron a un extremo dicindo que hai una ciencia masculina e una ciencia feminina. Eu enténdoo doutra maneira: hai que democratizar a ciencia, non só no caso das mulleres, senón tamén no caso das negras, etc. Todo o mundo ten que ter a oportunidade de dedicarse á ciencia. Non só porque desde o punto de vista social era inxusto, senón porque desde o punto de vista científico tamén tiñamos un problema.

E que prexuízos ten a propia sociedade sobre a ciencia?

Pois pensan que os científicos senten propietarios da verdade absoluta e que a sociedade non pode dicir nada. Esta imaxe está moi estendida, pero é errónea. Eu non coñezo a ningún científico que o reivindique. Haberá algúns que igual son homes de negocios, pero en xeral o científico que está no laboratorio, tomando notas, resolvendo dúbidas…, non creo que senta en absoluto propietario da verdade absoluta.

Na miña opinión, ao tratarse dunha fotografía desfigurada da ciencia, as críticas que se fan respecto diso tamén son erróneas. Ás veces vexo una actitude agresiva, ven á ciencia como inimigo. A sociedade ten que ser una fotografía máis realista da ciencia e logo darlle a madeira. Pola contra, non imos canalizar ben a crítica. Só entón poderase reivindicar a necesidade da democratización, ou denunciar a súa complicidade co sistema capitalista… A min gustaríame una ciencia na que a investigación está enfocada á mellora de todos. E iso é o que impulsa a crítica á ciencia.

Durante a pandemia, a xente perdeu ou gañou a confianza na ciencia?

Eu creo que a xente puxo esperanza na ciencia. Parece que a vacina nos traerá a salvación. Sobreesperanza? En calquera caso, é un fenómeno novo. A ciencia pasou á primeira liña. No outro extremo hai ciencia que foi considerada culpable deste desastre. Non son moitos, pero teñen una actitude agresiva cara á ciencia. Por tanto, hai moitas imaxes contraditorias.

Pero hai una cousa que me gustou, aínda que moita xente fixo una lectura negativa: viuse, bastante transparente, cal é o funcionamento da ciencia. Antes moita xente pensaba que a ciencia era una actividade totalmente sólida e de gran certeza. Pero non, comprobouse que existen debates e colisións entre os epidemiólogos, dúbidas, inseguridade… Nese sentido, o que se puxo de manifesto foi moi interesante. Mira, esta é a ciencia.

Isto pode axudar a cambiar a imaxe da ciencia, romper esa imaxe forte e dura que até agora se transmitía nos medios de comunicación. É moi importante dar una foto realista sobre a ciencia, mostrar as súas debilidades e dar una imaxe humilde; pola contra, as críticas fanse moi duras contra o que ten una aparencia dura.

Ed. Jagoba Manterola/©ENFOCA

Gehitu iruzkin bat

Saioa hasi iruzkinak uzteko.

Babesleak
Eusko Jaurlaritzako Industria, Merkataritza eta Turismo Saila
MAIER Koop. Elk.
KIDE Koop. Elk.
ULMA Koop. Elk.
EIKA Koop. Elk.
LAGUN ARO Koop. Elk.
FAGOR ELECTRÓNICA Koop. Elk.